Lit rzadko trafia na pierwsze strony popularnych periodyków o zdrowiu. Nie ma spektakularnej historii odkrycia jak penicylina, nie kojarzy się też z modnymi suplementami czy egzotycznymi „superfoods”. A jednak ten niepozorny, lekki metal alkaliczny od dziesięcioleci zajmuje szczególne miejsce na styku  neurobiologii, psychiatrii chemii i geologii. Co więcej — coraz częściej pojawia się również w ważnych rozmowach o długowieczności, zdrowiu mózgu i subtelnych czynnikach środowiskowych, które mogą wpływać na nasze życie bardziej, niż przypuszczamy.

Z jednej strony lit znamy jako lek  — klasyczny stabilizator nastroju w psychiatrii, stosowany w dawkach liczonych w setkach miligramów. Z drugiej strony, coraz więcej badań zwraca uwagę na śladowe ilości litu, obecne naturalnie w wodzie pitnej i wodach mineralnych, mierzone w mikrogramach lub pojedynczych miligramach. To właśnie te niskie stężenia stały się przedmiotem fascynujących obserwacji epidemiologicznych — od japońskich analiz populacyjnych, przez badania nad ryzykiem samobójstw, aż po hipotezy dotyczące neuroprotekcji i długowieczności.

Paradoksalnie, jedne z najciekawszych wniosków płyną nie z laboratoriów farmaceutycznych, lecz z… kranu i źródeł wód mineralnych. W Japonii — kraju o regionalnie wyjątkowo zróżnicowanych naturalnych stężeniach litu w wodzie pitnej, od rzędu kilku mikrogramów na litr — zaobserwowano subtelne, lecz statystycznie istotne korelacje między zawartością tego pierwiastka a wskaźnikami zdrowia psychicznego i długości życia. W Polsce natomiast mamy dostęp do  wód leczniczych, takich jak Zuber czy Szczawa I, zawierających setki razy więcej litu niż typowa woda wodociągowa — i od ponad stu lat są stosowanych w leczniczych kuracjach uzdrowiskowych.

Ten tekst jest próbą uporządkowania wiedzy o licie: czym jest jako pierwiastek biologicznie aktywny, jak oddziałuje na mózg i neuroprzekaźniki, czym różnią się dawki terapeutyczne od środowiskowych, oraz gdzie kończą się twarde dane naukowe, a zaczynają hipotezy wymagające ostrożności. To opowieść o pierwiastku, który nie działa szybko ani szczególnie widowiskowo — lecz powoli, systemowo i głęboko, jak regulator napięcia w skomplikowanej sieci neuronalnej naszego mózgu.

Bo być może — zanim zapytamy, ile litu potrzebujemy — warto najpierw zapytać: ile litu od zawsze było obecne w środowisku: pokarmie, wodzie pitnej i w konsekwencji – naszym organizmie?

Lit jako pierwiastek śladowy: rola w fizjologii człowieka

Lit (Li) to jeden z najlżejszych metali, występujący w skorupie ziemskiej w śladowych ilościach. W organizmie człowieka nie jest uważany za niezbędny pierwiastek, jak żelazo, magnez  czy cynk, ale badania sugerują, że może pełnić ważną rolę biologiczną. Lit jako pierwiastek śladowy jest absorbowany przez jelita i dystrybuowany w całym ciele, przekraczając bariery fizjologiczne dzięki podobieństwu do sodu i potasu.
W małych dawkach wpływa na funkcjonowanie komórek nerwowych, potencjalnie zmniejszając ryzyko samobójstw i wspierając zdrowie psychiczne. Badania na zwierzętach pokazują, że niedobór litu prowadzi do zaburzeń wzrostu i zachowania, co sugeruje, iż może być on mikrosładnikiem niezbędnym dla optymalnego zdrowia. W przypadku organizmów ludzkich, lit jest obecny we wszystkich tkankach, z wyższymi stężeniami w kościach, tarczycy i mózgu, gdzie moduluje równowagę jonową i chroni przed stresem oksydacyjnym.

Naturalne źródła litu:

Lit trafia do naszego organizmu głównie z wodą pitną i żywnością. To właśnie woda jest kluczowym jego źródłem, z poziomami wahającymi się od 0,1 do nawet kilkuset mikrogramów na litr, w zależności od regionu. Na przykład, w Chile solanki bogate w lit mogą zawierać do kilkuset mg/L, co czyni je jednym z najwyższych naturalnych źródeł tego pierwiastka. W Europie i USA poziomy są niższe, zazwyczaj poniżej 0,1 mg/L, ale różnice regionalne są znaczące – w niektórych rejonach Austrii woda zawiera  znacznie więcej litu niż np. w Skandynawii. Żywność bogata w lit to warzywa korzeniowe (ziemniaki, marchew), zboża, orzechy i owoce morza; codzienne spożycie szacuje się na 0,2-0,6 mg. Różnice regionalne wpływają na zdrowie: w obszarach z wyższym stężeniem litu w wodzie pitnej obserwuje się niższe wskaźniki samobójstw i potencjalnie lepszą ogólną kondycję psychiczną ludzi.

Mechanizmy działania litu: na poziomie komórkowym i neurobiologicznym

Lit działa jak subtelny dyrygent w orkiestrze procesów fizjologicznych. Na poziomie komórkowym hamuje enzym GSK-3, co aktywuje szlaki sygnałowe promujące neuroprotekcję – ochronę neuronów przed uszkodzeniami. Porównać to można do włączania „trybu oszczędzania energii” w komórkach: lit zmniejsza stres oksydacyjny, czyli nadmiar wolnych rodników niszczących DNA i białka, niczym strażak gaszący pożar w lesie.
W mózgu wspiera plastyczność synaptyczną – zdolność połączeń nerwowych do adaptacji, co jest kluczowe dla uczenia się i pamięci. Lit zwiększa produkcję czynników neurotroficznych jak BDNF, promując wzrost nowych neuronów i chroniąc przed degeneracją. Te mechanizmy wyjaśniają jego potencjalną rolę w zapobieganiu chorobom takim jak Alzheimer czy Parkinson.

Wpływ litu na neuroprzekaźniki

Serotonina — stabilizacja nastroju

Lit wzmacnia przekaźnictwo serotoninergiczne. W praktyce obserwuje się zwiększenie uwalniania serotoniny i zmianę wrażliwości niektórych receptorów (m.in. 5-HT₁A). To jeden z mechanizmów, który może tłumaczyć efekt „stabilizacji nastroju” — lit nie jest typowym „środkiem przeciwdepresyjnym” działającym natychmiast, lecz długofalowo poprawia równowagę systemu serotoninowego.

Dopamina — hamulec i korekta nadmiernej aktywności

Wpływ litu na układ dopaminergiczny jest złożony: lit może osłabiać nadmierne pobudzenie dopaminowe, które wiąże się z maniami, a jednocześnie nie tłumią normalnej funkcji dopaminy. Innymi słowy, lit działa jak „amortyzator” — tłumi ekstremalne fluktuacje aktywności dopaminy, bez całkowitego wyłączania systemu.

Glutaminian i GABA — równowaga pobudzenia i hamowania

Lit wpływa na równowagę między głównym neuroprzekaźnikiem pobudzającym (glutaminianem) a hamującym (GABA). Badania wskazują, że lit może zmniejszać nadmierne przekaźnictwo glutaminianergiczne i sprzyjać efektywności układów hamujących — co dodatkowo stabilizuje sieci neuronalne i obniża ryzyko gwałtownych epizodów afektywnych.

Inozytol i szlaki fosfatydyloinozytolowe — efekt „wewnątrzkomórkowego okablowania”

Lit hamuje enzymy związane z obiegiem inozytolu, co wpływa na wewnątrzkomórkową sygnalizację przez system fosfatydyloinozytolowy. To efekt bardziej „infrastrukturalny” — zmienia sposób, w jaki neurony reagują na neuroprzekaźniki na poziomie kaskad sygnałowych, zamiast zastępować działanie poszczególnych przekaźników.

Receptory i plastyczność synaptyczna — długofalowa przebudowa

Lit oddziałuje pośrednio na czynniki neurotroficzne (np. BDNF) i hamuje kinazę GSK-3, co sprzyja neuroprotekcji i plastyczności synaptycznej. Efekt? Lepsze przystosowanie sieci neuronalnych do stabilnej pracy — mniej „wystrzałów” i więcej uporządkowanej komunikacji między komórkami nerwowymi.

Orotan litu: co to jest i jak działa?

Orotan litu to sól litu połączona z kwasem orotowym, naturalnym związkiem występującym w organizmie. W przeciwieństwie do innych soli, orotan litu ma wyższą biodostępność, co oznacza, że łatwiej przenika przez bariery fizjologiczne organizmu, osiągając wyższe stężenia w tkankach przy niższych dawkach. Działa podobnie do węglanu litu: moduluje szlaki sygnałowe, zmniejsza stres oksydacyjny i wspiera neuroprotekcję, ale dzięki organicznej formie może być skuteczniejszy w mikro dawkach (1-5 mg litu dziennie). Potencjalnie redukuje to  toksyczność nerkową.

Porównanie soli litu: węglan kontra orotan

W medycynie lit stosuje się głównie jako węglan litu w dawkach 300-1200 mg/dzień na zaburzenia afektywne dwubiegunowe, ale wiąże się to z ryzykiem toksyczności nerkowej i tarczycowej. Orotan litu, dostępny jako suplement, wymaga dawki rzędu mikrogramów do miligramów (np. 5-20 mg ), dzięki lepszej biodostępności. Badania na myszach pokazują, że orotan działa silniej i jest mniej toksyczny.

Aktualny stan badań

Niskie dawki litu i orotanu litu budzą nadzieję w kontekście zdrowia psychicznego, funkcji poznawczych, neurodegeneracji i długowieczności. Badania obserwacyjne wskazują na poprawę nastroju, redukcję objawów depresji i lepszą pamięć w przypadku  osób starszych. W przypadku neurodegeneracji lit zmniejsza agregację białek w chorobie Alzheimera, potencjalnie spowalniając postęp choroby. Co do długowieczności, badania wskazują na efekty neuroprotekcyjne, ale to wnioski oparte na modelach zwierzęcych. Twarde dowody kliniczne są ograniczone: metaanalizy pokazują korzyści w zapobieganiu demencji, ale brakuje dużych  badań typu RCT.

Badania japońskie: lit a długowieczność

W Japonii, kraju słynącym z długowieczności, badania łączą lit występujący w wodzie pitnej z niższymi wskaźnikami samobójstw i potencjalnie dłuższym życiem. Badania z 2011 r. wykazały korelację: wyższe poziomy litu (nawet śladowe) w wodzie kranowej wiążą się z niższym poziomem samobójstw.  Hipoteza: lit wspiera odporność na stres, co może przyczyniać się do dłuższej życia w regionach takich jak Okinawa.

Polskie wody lecznicze zawierające lit — przykład: Szczawa I

W Polsce istnieją wody lecznicze o relatywnie wysokiej zawartości litu. Wody te były tradycyjnie wykorzystywane we wspomaganiu leczenia zaburzeń nerwicowych, wyczerpania psychicznego oraz problemów ze snem – dziś wiemy, że wysoka zawartość litu może być jednym z kluczowych czynników ich skuteczności.

  • Szczawa I (źródło „Szczawa I”, woj. małopolskie/okolice) — ok. 11,70 mg Li/L (wartość deklarowana w kartach produktu i opisach źródła). To jedna z najwyższych deklarowanych zawartości litu w polskich wodach leczniczych dostępnych komercyjnie. GrechBox+1

  • Franciszek (Wysowa-Zdrój) — podawane wartości około 6 mg Li/L w literaturze dotyczącej składów wód leczniczych w Polsce. PTFarm+1

  • Piwniczanka (Piwniczna-Zdrój) — w źródłach przemysłowych/marketingowych deklarowane są niższe wartości (np. 0,5 mg Li/L w materiałach produktowych), choć w literaturze naukowej i przeglądach występują szerokie zakresy koncentracji dla różnych wód mineralnych. Piwniczanka+1

Poniżej tabela z przykładami ( od najwyższej zawartości litu do najniższej), oparta na deklaracjach producentów/źródłach dostępnych publicznie i przeglądach literatury:

Pozycja Nazwa wody Uzdrowisko / region Typ wody Zawartość litu
1 Zuber (różne ujęcia) Krynica-Zdrój silnie mineralizowana woda lecznicza 14,92 mg/L
2 Szczawa I Szczawa (Beskid Wyspowy) woda lecznicza, szczawa wodorowęglanowo-chlorkowo-sodowa, jodkowa ~11,7 mg/L
3 Franciszek Wysowa-Zdrój woda lecznicza, wodorowęglanowo-sodowa ~5–6 mg/L
4 Henryk Krynica-Zdrój woda lecznicza, wodorowęglanowo-sodowa ~1,2–1,5 mg/L
6 Piwniczanka Piwniczna-Zdrój naturalna woda mineralna ~0,4–0,6 mg/L
7 Muszynianka Muszyna naturalna woda mineralna ~0,2–0,3 mg/L
8 Kryniczanka Krynica-Zdrój naturalna woda mineralna ~0,15–0,25 mg/L
9 Staropolanka Polanica-Zdrój naturalna woda mineralna ~0,05–0,1 mg/L
10 Wielka Pieniawa Polanica-Zdrój woda lecznicza ~0,05 mg/L
11 Nałęczowianka Nałęczów naturalna woda mineralna <0,05 mg/L
12 Typowa woda wodociągowa (PL) różne regiony woda pitna µg/L (0,001–0,02 mg/L)

 Źródła danych (jednoznaczne i najczęściej cytowane)

  • Długaszek M., Połeć J. (2012)
    Zawartość litu w wodach mineralnych i źródlanych dostępnych na terenie Polski
    Bromatologia i Chemia Toksykologiczna (PTFarm) – analiza AAS, zestawienie porównawcze

  • Państwowy Instytut Geologiczny (PIG-PIB) – dokumentacja hydrogeologiczna wód uzdrowiskowych (Krynica, Polanica, Wysowa, Szczawno)

  • Dokumentacja uzdrowiskowa i karty wód leczniczych (Szczawa I, Zuber)

Najważniejsze wnioski

  • Zuber I i Szczawa I to absolutne wyjątki — zawierają dziesiątki razy więcej litu niż większość wód mineralnych.

  • Wody mineralne butelkowane dostarczają litu głównie w ilościach fizjologicznych, nie farmakologicznych.

  • Różnica między wodą leczniczą a zwykłą mineralną to często 2–3 rzędy wielkości stężenia litu.

 

Zawartość litu w wodach leczniczych i mineralnych – przeliczenie na szklankę wody

 

Pozycja Nazwa wody Lit (mg/L) 1 szklanka (200 ml)
1 Zuber (różne ujęcia) 14,92 ~2,98 mg
2 Szczawa I ~11,7 ~2,34 mg
3 Franciszek ~5–6 ~1,0–1,2 mg
4 Henryk ~1,2–1,5 ~0,24–0,30 mg
6 Piwniczanka ~0,4–0,6 ~0,08–0,12 mg
7 Muszynianka ~0,2–0,3 ~0,04–0,06 mg
8 Kryniczanka ~0,15–0,25 ~0,03–0,05 mg
9 Staropolanka ~0,05–0,1 ~0,01–0,02 mg
10 Wielka Pieniawa ~0,05 ~0,01 mg
11 Nałęczowianka <0,05 <0,01 mg
12 Typowa woda wodociągowa (PL) 0,001–0,02 0,0002–0,004 mg

Bezpieczeństwo

Chociaż niskie dawki litu wydają się bezpieczne, potencjalne działania niepożądane to problemy nerkowe, tarczycowe i interakcje z lekami, choć w przypadku mikrodawek pierwiastka ryzyko ich wystąpienia jest niskie.

Podsumowanie: co obecnie wiemy na pewno, a co nadal wymaga badań

Na pewno (dowody mocniejsze):

  • Lit w wysokich, terapeutycznych dawkach (węglan litu) ma udokumentowaną skuteczność w leczeniu choroby afektywnej dwubiegunowej.

  • Zawartość litu w wodach leczniczych i mineralnych jest znacząca i może być  realnym źródłem litu. (np. Szczawa I ~11,7 mg/L).
    Z kolei woda wodociągowa wykazuje duże różnice regionalne.

W trakcie badań:

  • Czy długoterminowa ekspozycja na bardzo niskie dawki litu (z wody pitnej/suplementów) realnie opóźnia procesy neurodegeneracyjne, poprawia funkcje poznawcze lub wydłuża życie u ludzi? — obecne dowody epidemiologiczne i przedkliniczne na to wskazują, ale brakuje dużych, randomizowanych badań kontrolnych, potwierdzających te efekty i ustalających bezpieczne schematy dawkowania.

  • Czy orotan litu ma kliniczną przewagę nad węglanem litu w kwestii biodostępności i bezpieczeństwa stosowania? — wyniki badań przedklinicznych to sugerują, ale wciąż brakuje solidnych danych klinicznych potwierdzających tę przewagę.

Odnośniki do badań:

[1] Top Lithium-Rich Foods and How They Support Health – https://www.news-medical.net/health/Top-Lithium-Rich-Foods-and-How-They-Support-Health.aspx

[3] Lithium Levels in Umbilical Cord Blood from Two Cities in China … – https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acs.est.4c12959

[4] Lithium – ScienceDirect.com – https://www.sciencedirect.com/science/chapter/edited-volume/pii/B9780444594532000445

[5] Lithium As a Nutrient in Food & Water – https://www.psychiatryredefined.org/lithium-as-a-nutrient/

[6] Global navigation of Lithium in water bodies and emerging human … – https://www.nature.com/articles/s41545-023-00238-w

[8] Is Lithium an Essential Mineral for Your Mental Health? – https://chandramd.com/lithium-mental-health/

[10] Different pharmacokinetics of lithium orotate inform why it is more … – https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022395623003102

[11] Lithium orotate: A superior option for lithium therapy? – https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8413749/

[12] Lithium Orotate Revisited | Science | AAAS – https://www.science.org/content/blog-post/lithium-orotate-revisited

[13] Lithium orotate – Wikipedia – https://en.wikipedia.org/wiki/Lithium_orotate

[14] What are the safety and efficacy concerns with using lithium orotate … – https://www.droracle.ai/articles/536578/what-are-the-safety-and-efficacy-concerns-with-using

[15] Different pharmacokinetics of lithium orotate inform why it is … – https://vivo.weill.cornell.edu/display/pubid37356352

[16] What’s the Difference Between Lithium Orotate and Lithium … – https://napiers.net/blogs/news/what-s-the-difference-between-lithium-orotate-and-lithium-carbonate

[20] Lithium in Tap Water and Suicide Mortality in Japan – PMC – NIH – https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3863886/

[21] Association between lithium in tap water and suicide mortality rates … – https://link.springer.com/article/10.1186/s12199-020-00865-6

[22] Trace lithium is inversely associated with male suicide after … – https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0165032715308090

[25] Trace Lithium for Suicide Prevention and Dementia Prevention – https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11597136/

[40] Beyond its Psychiatric Use: The Benefits of Low-dose Lithium … – https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10227915/

[41] Identifying the neuropsychiatric health effects of low-dose lithium … – https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S014976342200464X

[45] Could Lithium Explain — and Treat — Alzheimer’s Disease? – https://hms.harvard.edu/news/could-lithium-explain-treat-alzheimers-disease

[48] Low Dose Lithium for Neuro-Protection – https://www.grantfrasermd.com/post/low-dose-lithium-for-neuro-protection

[50] [PDF] occurrence and utilization of the mineral waters of szczawa – https://geologicacarpathica.com/data/files/files/special%2520issue/R/Rajchel_etal.pdf

[51] Origin and evolution of chemical composition of mineral waters of … – https://www.researchgate.net/publication/351419003_Origin_and_evolution_of_chemical_composition_of_mineral_waters_of_Szczawno-Zdroj_inferred_from_long-term_variation_of_ionic_ratios_Sudetes_Mts_SW_Poland

[53] [PDF] Lithium content in potable water, surface water, ground water, and … – https://www.cabidigitallibrary.org/doi/pdf/10.5555/20143278085

[60] Lithium and neuroprotection: a review of molecular targets and … – https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12065699/

[61] Translational evidence for lithium-induced brain plasticity and … – https://www.nature.com/articles/s41398-021-01492-7

[63] Molecular Mechanisms of Lithium Action: Switching the Light on … – https://www.frontiersin.org/journals/molecular-neuroscience/articles/10.3389/fnmol.2018.00297/full

[65] Neuroprotective Effects of Lithium: Implications for the Treatment of … – https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4063497/

lit orotan litu zdrowie psychiczne